پیشگیری از آتش سوزی در انبار؛ راهنمای عملی برای کاهش خطر حریق

آتش سوزی در انبار از آن دسته اتفاقاتی است که ممکن است در چند دقیقه خسارتی ایجاد کند که جبران آن ماه ها یا حتی سال ها زمان ببرد. در انبارهای کالا، آرشیوها و اتاق های بایگانی معمولا حجم زیادی از کاغذ، کارتن، پرونده، بسته بندی و تجهیزات در فضای نسبتا محدودی قرار دارد. همین تراکم باعث می شود کنترل منابع جرقه، چیدمان، برق و مسیرهای دسترسی اهمیت زیادی داشته باشد.

پیشگیری موثر از حریق فقط با خرید چند کپسول آتش نشانی انجام نمی شود. ایمنی واقعی زمانی شکل می گیرد که ساختمان، سیستم برق، نحوه قفسه بندی، تجهیزات اعلام و اطفا، نظافت محیط و رفتار کارکنان همگی در کنار یکدیگر کنترل شوند.

در ادامه به مهم ترین عوامل خطر و روش های عملی کاهش احتمال آتش سوزی در انبار می پردازیم.

چرا خطر آتش سوزی در انبار جدی است؟

یکی از ویژگی های انبار، تجمع مقدار زیادی کالا در یک فضای مشخص است. اگر بخشی از موجودی شامل کاغذ، مقوا، پارچه، پلاستیک، چوب، روغن، رنگ یا سایر مواد قابل احتراق باشد، پس از آغاز آتش امکان گسترش سریع آن افزایش پیدا می کند.

در انبار اسناد نیز نباید تصور کرد چون قفسه ها فلزی هستند خطر حریق پایین است. خود قفسه فلزی ممکن است نسوزد، اما زونکن، پوشه، کاغذ، کارتن و اسناد موجود در آن همچنان سوخت اصلی حریق هستند. بنابراین جنس قفسه تنها یکی از اجزای طراحی ایمن است و جای سیستم اعلام و اطفای حریق را نمی گیرد.

گنجینه پاوان نیز در بررسی چند حریق انبار در تهران، عواملی مانند زیرساخت غیر ایمن، انبارداری غیراصولی، مشکلات کابل برق، فقدان تجهیزات حفاظت حریق، فرسودگی ساختمان و دپوی مواد قابل اشتعال را از عوامل مهم افزایش خطر معرفی کرده است.

مهم ترین علت های آتش سوزی در انبار

شناخت علت حریق، اولین مرحله پیشگیری است. در بررسی عملی بسیاری از انبارها معمولا مشکل از یک عامل بسیار پیچیده شروع نمی شود؛ گاهی یک کابل فرسوده، چند کارتن مقابل تابلو برق یا استفاده نادرست از یک چندراهی کافی است تا شرایط خطرناک ایجاد شود.

مهم ترین عوامل خطر عبارتند از:

ایمنی برق؛ یکی از اولین نقاطی که باید بررسی شود

اتصال کوتاه، سیم کشی فرسوده، استفاده بیش از ظرفیت از پریزها و تجهیزات برقی معیوب می توانند به منبع گرما یا جرقه تبدیل شوند. در انبارهایی که مقدار زیادی کاغذ، کارتن یا محصول بسته بندی شده وجود دارد، این موضوع اهمیت بیشتری پیدا می کند.

تابلو برق نباید پشت کالا یا قفسه پنهان شود. کابل های موقت و رابط های برق نیز نباید به راه حل دائمی تبدیل شوند. اگر بوی سوختگی، گرم شدن غیرعادی پریز، تغییر رنگ کابل، جرقه یا قطع مکرر فیوز مشاهده می شود، ادامه استفاده بدون بررسی متخصص کار درستی نیست.

آیین نامه های ایمنی انبار نیز بر تناسب سیم کشی و بار الکتریکی با شرایط انبار تاکید دارند.

مواد قابل اشتعال اضافی را از انبار خارج کنید

یکی از ساده ترین اقدامات برای پیشگیری از حریق انبار، کاهش موادی است که هیچ نیازی به حضور آنها در فضا نیست.

کارتن های خالی، کاغذهای باطله، پالت آسیب دیده، پلاستیک بسته بندی، پوشال و سایر ضایعات نباید برای مدت طولانی در گوشه انبار جمع شوند. این مواد علاوه بر افزایش بار حریق، ممکن است راهروها، تابلو برق یا تجهیزات آتش نشانی را نیز مسدود کنند.

در آیین نامه ایمنی انبارها نیز بر پاک بودن محوطه داخلی از پوشال، خاشاک، خرده چوب، کاغذ و مواد زائد قابل اشتعال تاکید شده است.

چیدمان کالا و قفسه بندی باید بر اساس ایمنی انجام شود

یک انبار مرتب فقط زیباتر نیست؛ قابل کنترل تر و ایمن تر نیز هست.

کالاها نباید بدون برنامه در مسیرهای عبور قرار گیرند. راهرو باید به اندازه ای باز باشد که کارکنان بتوانند بدون برخورد با کالا تردد کنند و در شرایط اضطراری نیز مسیر خروج قابل استفاده باشد.

در مقررات ایمنی ساختمان کارگاه ها نیز تاکید شده است که مسیرهای داخلی انبار، قفسه ها و کالاها باید به شکلی جانمایی شوند که دسترسی سریع افراد به خروجی امکان پذیر باشد.

برای فضاهایی که علاوه بر نگهداری کالا، محدودیت متراژ دارند، انتخاب صحیح قفسه بندی انبار اهمیت زیادی دارد. هدف نباید فقط جای دادن بیشترین مقدار کالا در کوچک ترین فضا باشد؛ مسیر خروج، دسترسی به تجهیزات ایمنی و شرایط بهره برداری نیز باید از ابتدا در نقشه دیده شود.

فاصله کالا با چراغ ها و تجهیزات اطفا را جدی بگیرید

پر کردن تمام فضای عمودی انبار تا زیر سقف همیشه کار درستی نیست.

طبق آیین نامه پیشگیری و مبارزه با آتش سوزی در کارگاه ها، در انبار داخلی دارای سیستم اطفای ثابت باید حداقل یک متر فاصله ایمن میان بالاترین قسمت مواد انبار شده و سر حساس افشانه حفظ شود. همان آیین نامه حداقل فاصله مواد انبار شده با چراغ های صنعتی را یک متر و برای چراغ های فلورسنت نیم متر اعلام کرده است.

این اعداد را نباید به عنوان نسخه طراحی برای همه پروژه ها در نظر گرفت. نوع کالا، ارتفاع سقف، نوع سیستم اطفا و ضوابط آتش نشانی محل نیز باید توسط فرد متخصص بررسی شود.

مسیر خروج را به فضای ذخیره سازی تبدیل نکنید

یکی از اشتباهات رایج در انبارهای شلوغ این است که با افزایش موجودی، ابتدا راهروها و فضاهای آزاد پر می شوند. شاید در شرایط عادی چند کارتن کنار در خروجی مشکل بزرگی به نظر نرسد، اما هنگام دودگرفتگی و اضطراب همان مانع کوچک می تواند زمان خروج را افزایش دهد.

در مقررات داخلی ایران حفظ دسترسی به درهای خروج مورد تاکید قرار گرفته است و OSHA نیز در دستورالعمل ایمنی انبارها تاکید می کند مسیرهای خروج، درها و علائم خروج باید همیشه قابل مشاهده و بدون مانع باشند.

هیچ زونکن، کارتن، پالت، میز یا قفسه ای نباید در مقابل خروج اضطراری قرار گیرد.

خاموش کننده باید دیده شود، نه اینکه پشت کالا پنهان باشد

داشتن کپسول آتش نشانی زمانی مفید است که در لحظه اضطراری بتوان به سرعت به آن دسترسی داشت.

خاموش کننده نباید پشت قفسه، کارتن، پالت یا تجهیزات دیگر قرار بگیرد. محل آن باید مشخص، قابل مشاهده و متناسب با خطرات موجود در انبار انتخاب شود.

OSHA نیز تاکید می کند خاموش کننده های قابل حمل باید متناسب با نوع خطر انتخاب شوند، در محل قابل دسترس نصب شوند، شارژ و قابل استفاده باشند و کارکنانی که قرار است از آنها استفاده کنند آموزش دیده باشند. این سازمان بازرسی چشمی ماهانه و سرویس دوره ای تجهیزات را نیز به عنوان بخشی از برنامه نگهداری خاموش کننده ها مطرح می کند. این موارد استاندارد آمریکا هستند و برای پروژه های ایران باید در کنار الزامات آتش نشانی و HSE محلی دیده شوند.

نکته مهم این است که یک نوع خاموش کننده برای تمام آتش ها مناسب نیست. نوع ماده موجود در انبار، تجهیزات برق، مایعات قابل اشتعال و ماهیت خطر باید قبل از انتخاب تجهیزات بررسی شود.

سیستم اعلام حریق را فقط نصب نکنید؛ آن را نگهداری کنید

دتکتور دود یا حرارت، آژیر، فلاشر و پنل اعلام حریق زمانی ارزش دارند که در لحظه حادثه واقعا کار کنند.

گنجینه پاوان نیز در راهنمای خود بر استفاده از سیستم های تشخیص حریق و تست و نگهداری منظم آنها تاکید کرده است. سیستم های اطفای ثابت مانند اسپرینکلر نیز بسته به نوع خطر و طراحی ساختمان می توانند بخشی از راهکار حفاظت باشند.

بنابراین بهتر است برنامه سرویس تجهیزات ایمنی همان اندازه جدی گرفته شود که برنامه سرویس دستگاه های اصلی مجموعه جدی گرفته می شود.

استعمال دخانیات و کار گرم باید کنترل شود

سیگار، فندک، شعله باز، سنگ فرز، برشکاری و جوشکاری همگی می توانند منبع ایجاد جرقه باشند.

در محیطی که مواد قابل احتراق یا سریع الاشتعال نگهداری می شود، استفاده از منابع شعله و جرقه بدون کنترل می تواند خطر جدی ایجاد کند. آیین نامه پیشگیری و مبارزه با آتش سوزی در کارگاه ها نیز استعمال دخانیات و همراه داشتن وسایل مولد شعله یا جرقه را در نقاط نگهداری مواد قابل احتراق، سریع الاشتعال یا انفجاری ممنوع می داند.

اگر تعمیرات نیازمند جوشکاری یا برشکاری است، محیط باید پیش از آغاز کار از نظر مواد قابل اشتعال بررسی شود و عملیات تحت رویه ایمنی مجموعه انجام گیرد.

مواد شیمیایی و قابل اشتعال را کنار بایگانی اسناد نگهداری نکنید

اتاق بایگانی محل مناسبی برای نگهداری تینر، رنگ، حلال، سوخت، مواد نظافتی پرخطر یا سایر مایعات قابل اشتعال نیست.

در یک بایگانی معمولی، کاغذ و مقوا خود بار حریق قابل توجهی ایجاد می کنند. اضافه کردن مواد شیمیایی قابل اشتعال به همان فضا فقط مدیریت حادثه را دشوارتر می کند.

مقررات ایمنی نیز تاکید می کنند مواد ناسازگار یا موادی که می توانند هم زمان خطر آتش سوزی ایجاد کنند باید به شکل مناسب از یکدیگر جدا شوند.

نقش کمد و تجهیزات بایگانی در کاهش بی نظمی و ریسک

یکی از مشکلاتی که در بسیاری از آرشیوهای قدیمی دیده می شود، نگهداری پرونده ها داخل کارتن، روی زمین یا روی قفسه های غیراستاندارد است. در چنین شرایطی مسیر عبور به مرور محدود می شود و نظافت محیط نیز دشوارتر خواهد شد.

استفاده از کمد بایگانی زونکن یا سیستم های مناسب نگهداری اسناد می تواند به دسته بندی منظم پرونده ها کمک کند. با این حال باید یک نکته را روشن دانست: کمد فلزی معمولی به معنی کمد ضد حریق نیست. اگر اسناد بسیار حساس باید برای مدت مشخصی در برابر آتش محافظت شوند، محصول باید واقعا دارای ویژگی و گواهی مقاومت حریق متناسب با نیاز پروژه باشد.

در پروژه هایی که تعداد زونکن ها زیاد و فضای آرشیو محدود است، استفاده از خرید بایگانی ریلی می تواند برای مدیریت بهتر فضا بررسی شود؛ اما طراحی سیستم متراکم نیز باید به گونه ای باشد که خروج اضطراری، دسترسی به تجهیزات آتش نشانی و عملکرد سیستم اطفا مختل نشود.

آیا بایگانی ریلی خطر آتش سوزی را کاهش می دهد؟

پاسخ دقیق این است: بایگانی ریلی یک سیستم اطفای حریق نیست و نباید با تجهیزات ضد حریق اشتباه گرفته شود.

مزیت آن از دید مدیریت ریسک، ایجاد نظم، حذف نگهداری پراکنده اسناد و استفاده برنامه ریزی شده از فضاست. در مقابل، چون حجم زیادی سند در فضای فشرده نگهداری می شود، طراحی اصولی سیستم اعلام و اطفا و مسیر خروج اهمیت بیشتری پیدا می کند.

به همین دلیل هنگام طراحی سیستم بهتر است فقط ظرفیت زونکن یا تعداد یونیت محاسبه نشود. محل در، تابلو برق، تجهیزات اعلام حریق، خروج اضطراری و محدودیت های ساختمان نیز باید در نقشه دیده شود.

برای بررسی این بخش می توانید مقاله استانداردهای ایمنی و فنی در نصب و راه اندازی سیستم های بایگانی ریلی در ادارات را نیز در ادامه مطالعه کنید.

یک چک لیست کاربردی برای پیشگیری از آتش سوزی در انبار

این جدول می تواند به عنوان پایه یک فرم بازرسی داخلی استفاده شود. زمان بندی دقیق سرویس تجهیزات تخصصی باید بر اساس دستور سازنده، مسئول HSE و الزامات آتش نشانی تعیین شود.

OSHA نیز برای انبارها بر پاک نگه داشتن محل ذخیره سازی از تجمع موادی که می توانند سبب حریق یا انفجار شوند، نگهداری صحیح قفسه ها، باز بودن خروجی ها و وجود برنامه واکنش اضطراری تاکید می کند.

اشتباهات رایجی که ایمنی انبار را پایین می آورند

گاهی تجهیزات ایمنی خریداری شده اند، اما نحوه استفاده از فضا عملا آنها را بی اثر کرده است. چند نمونه بسیار رایج عبارتند از:

• قرار دادن کارتن مقابل خاموش کننده
• تبدیل خروج اضطراری به محل نگهداری کالا
• پر کردن فضای بالای کمدها تا نزدیکی چراغ یا سقف
• استفاده دائمی از سیم رابط و چندراهی نامناسب
• نگهداری رنگ، حلال یا مواد قابل اشتعال کنار اسناد
• قفل کردن خروجی هنگام حضور کارکنان
• قرار دادن کالا مقابل تابلو برق
• بی توجهی به خرابی دتکتور یا آژیر
• خرید خاموش کننده بدون بررسی نوع خطر
• اضافه بار روی قفسه ها
• قرار دادن اسناد روی زمین و داخل راهرو

حتی در نمونه های بازرسی OSHA، مسدود شدن خاموش کننده با جعبه، قفسه، پالت و تجهیزات دیگر به عنوان یک نقص ایمنی ثبت شده است.

اگر در انبار آتش شروع شد چه کار کنیم؟

در زمان مشاهده آتش، اولویت اصلی جان افراد و اعلام سریع وضعیت اضطراری است. کارکنان باید مطابق برنامه اضطراری مجموعه عمل کنند، دیگران را از خطر آگاه کنند و از مسیر امن خارج شوند.

خاموش کردن آتش توسط کارکنان فقط زمانی قابل تصور است که حادثه در مرحله بسیار ابتدایی باشد، فرد آموزش کافی دیده باشد، خاموش کننده مناسب در اختیار داشته باشد و مسیر خروج امن همچنان پشت سر او باز باشد. OSHA نیز آموزش کارکنانی را که قرار است از خاموش کننده استفاده کنند ضروری می داند.

اگر آتش در حال گسترش است، دود زیاد شده یا ماهیت مواد درگیر مشخص نیست، تلاش غیرحرفه ای برای اطفا می تواند خطر بیشتری ایجاد کند. تخلیه ایمن و اطلاع رسانی به نیروهای امدادی در چنین شرایطی اولویت دارد.

برای انبار اسناد و بایگانی چه نکاتی اهمیت بیشتری دارد؟

اتاق های آرشیو ویژگی متفاوتی با بسیاری از انبارهای صنعتی دارند. شاید مواد شیمیایی زیادی در آنها نباشد، اما حجم زیاد کاغذ، پوشه و زونکن باعث می شود مدیریت بار حریق و نظم محیط اهمیت پیدا کند.

در چنین فضاهایی بهتر است:

• اسناد روی زمین نگهداری نشوند.
• راهروها به محل موقت کارتن تبدیل نشوند.
• تجهیزات برق غیرضروری از اتاق آرشیو حذف شوند.
• بخاری یا وسیله گرمایشی نامناسب کنار اسناد قرار نگیرد.
• فضای بالای قفسه ها بدون توجه به سیستم اطفا پر نشود.
• مواد نظافتی قابل اشتعال داخل آرشیو نگهداری نشوند.
• قفسه ها بر اساس ظرفیت واقعی بارگذاری شوند.
• مسیر دسترسی به سیستم اعلام و اطفا همیشه باز باشد.

برای انتخاب پوشه، زونکن و سایر تجهیزات سازماندهی اسناد نیز صفحه ملزومات بایگانی می تواند ادامه طبیعی این مسیر باشد.

طراحی انبار ایمن باید قبل از خرید تجهیزات شروع شود

یکی از نکاتی که معمولا دیر مورد توجه قرار می گیرد این است که ایمنی را نمی توان بعد از تکمیل تمام قفسه ها به فضا اضافه کرد.

قبل از اجرای بایگانی یا قفسه بندی باید حداقل محل درها، مسیر حرکت افراد، پنجره ها، ستون ها، تابلو برق، ارتفاع مفید، تجهیزات اعلام و اطفا و نوع کالای ذخیره شده مشخص باشد.

اگر ابتدا تمام فضای موجود با قفسه پر شود و بعد به فکر خروج اضطراری یا دسترسی آتش نشانی بیفتیم، معمولا مجبور به اصلاح پرهزینه چیدمان خواهیم شد.

در پروژه های ریلی نیز نگهداری و عملکرد صحیح سیستم اهمیت دارد. اگر ریل ها، شاسی یا بخش های حرکتی نیاز به سرویس داشته باشند، بهتر است از خدمات تخصصی تعمیرات و مونتاژ و دمونتاژ بایگانی ریلی استفاده شود و تغییرات سازه ای به صورت خودسرانه انجام نشود.

سوالات متداول درباره پیشگیری از آتش سوزی در انبار

• آیا قفسه فلزی مانع آتش سوزی می شود؟

خیر. فلزی بودن قفسه می تواند مشکلات مربوط به سوختن خود سازه را نسبت به برخی مواد کاهش دهد، اما اسناد، کارتن، پوشه و کالاهای روی قفسه همچنان ممکن است قابل احتراق باشند. قفسه فلزی معمولی نیز نباید با کمد دارای گواهی مقاومت حریق اشتباه گرفته شود.

• کدام کپسول برای انبار مناسب است؟

پاسخ به نوع کالا و خطر موجود بستگی دارد. انبار کاغذ و مقوا با انبار حاوی تجهیزات برق یا مایعات قابل اشتعال شرایط یکسانی ندارد. خاموش کننده باید بر اساس کلاس حریق و ارزیابی متخصص انتخاب شود. OSHA نیز بر متناسب بودن خاموش کننده با خطر موجود تاکید می کند.

• آیا وجود کپسول به تنهایی برای ایمنی انبار کافی است؟

خیر. پیشگیری، سیستم اعلام، تجهیزات اطفا، مسیر خروج، چیدمان، سلامت برق و آموزش کارکنان مجموعه ای به هم پیوسته هستند. در مقررات ایران نیز برای انبارها تجهیزات اعلام و اطفای متناسب با مواد و شرایط محیط مورد تاکید قرار گرفته است.

• فاصله کالا از اسپرینکلر چقدر باید باشد؟

در آیین نامه پیشگیری و مبارزه با آتش سوزی در کارگاه ها برای انبار داخلی دارای سامانه اطفای ثابت، حداقل یک متر فاصله میان بالاترین قسمت مواد انبار شده و سر حساس افشانه ذکر شده است. طراحی نهایی باید با شرایط پروژه و ضوابط آتش نشانی تطبیق داده شود.

• مهم ترین اقدام کم هزینه برای کاهش خطر حریق چیست؟

در بسیاری از انبارها، مرتب کردن محیط، خارج کردن ضایعات، باز کردن مسیرهای خروج، آزاد کردن دسترسی به خاموش کننده و بررسی مشکلات ظاهری برق هزینه زیادی ندارد، اما تاثیر مهمی در کاهش شرایط خطرناک دارد.

انتخاب تجهیزات بایگانی با نگاه به ایمنی و بهره برداری

هنگام تجهیز یک آرشیو یا انبار، فقط تعداد طبقات و ظرفیت نگهداری اهمیت ندارد. گاهی یک طرح با ظرفیت کمی کمتر، اما مسیر عبور بهتر، دسترسی مناسب تر و فضای منظم تر، در استفاده بلندمدت انتخاب منطقی تری است.

اگر قصد طراحی یا تغییر فضای بایگانی دارید، بهتر است پیش از تولید تجهیزات، ابعاد و وضعیت واقعی محل بررسی شود. کارشناسان بایگان گستر می توانند در زمینه جانمایی، انتخاب سیستم ریلی، قفسه ثابت و تجهیزات نگهداری اسناد راهنمایی ارائه دهند. تایید بخش های تخصصی اعلام و اطفای حریق نیز باید توسط متخصصان مرتبط و مطابق الزامات آتش نشانی انجام شود.

برای بررسی شرایط فضا و انتخاب سیستم مناسب می توانید از صفحه تماس با کارشناسان بایگان گستر استفاده کنید.